Eise Eisinga Planetarium

In de woonkamer van een prachtig grachtenpand in Franeker bevindt zich het oudste werkende planetarium ter wereld. Dit bewegende model van ons zonnestelsel is tussen 1774 en 1781 gebouwd door de wolkammer Eise Eisinga.

Koninklijk Eise Eisinga Planetarium toont bijzondere globes

Kort geleden zijn in Zweden twee miniatuur tafelglobes van Willem Janszoon. Blaeu ontdekt. De nietsvermoedende particuliere inbrenger rekende op een minimale opbrengst van zevenduizend euro. Het bleek slechts een fractie van de uiteindelijke opbrengst. De hoogste bieder, Bert Degenaar, verzamelaar en antiquair op de Spiegelgracht te Amsterdam, wist de globes in zijn bezit te krijgen. De nieuwe eigenaar heeft besloten deze globes tot half maart 2010 in bruikleen te geven aan het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium in Franeker. Het paar globes (aard- en hemelbol) is gemaakt in 1606 en verkeert in goede staat. Met een diameter van 13,5 cm behoren de globes tot de kleinste die door Blaeu zijn vervaardigd.

Een van de kleine Blaeu-globes. (Foto: Combi Hommema, Franeker)

Willem Jansz Blaeu (1571-1638) bracht zijn eerste globe uit in 1597: helaas was deze door een handelsexpeditie naar Indië gelijk verouderd. In 1599 maakte hij zijn eerste globenpaar, met een formaat van 34 cm. Tussen 1597 en 1610 verschenen er in totaal 21 van zijn globes, in formaten van 8 tot 35 cm. Deze globes waren van wereldniveau – Amsterdam was het centrum van de globe-industrie geworden.

Later maakte Blaeu nog grotere exemplaren: in 1616 werd een globe van 68 cm op de markt gebracht, waarin de actuele stand van de cartografie verwerkt was. Hierop stond bijvoorbeeld het later door de Verenigde Nederlanden aangekochte eiland Manhattan aangegeven. In 1633 werd Willem Janszoon officieel cartograaf van de VOC. Zijn werk werd later overgenomen door zijn zonen Joan en Cornelis.

Naast de globes van Blaeu maakt ook een atlas van John Seller (1630-1697) deel uit van de expositie. De getoonde Atlas Caelestis is in 1677 uitgegeven en bestaat uit 55 losbladige handgekleurde platen met afbeeldingen van de zon, de maan, planeten en verschillende kometen. Ook de sterrenbeelden van het zuidelijk en noordelijk halfrond worden getoond. Verder zijn de wereldbeelden van onder anderen Ptolemaeus, Copernicus en Tycho Brahe in beeld gebracht.

Canadees schenkt spiegeltelescoop

Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium in Franeker heeft een zeldzame spiegeltelescoop gekregen van een ver familielid van Arjen Roelofs. Dit familielid, rechtstreeks in lijn met een van de broers van Arjen, is in de jaren ’50 van de afgelopen eeuw naar Canada geëmigreerd.

De schenker, John Woudstra, overhandigt de telescoop aan directeur Adrie Warmenhoven.

Er zijn maar enkele telescopen van Arjen Roelofs bewaard gebleven. Er kan geen onduidelijkheid bestaan over de herkomst. De maker heeft zijn initialen op de achterkant van de spiegel achtergelaten: ‘A-R‘! Het Planetarium had al een aantal originele handschriften en een kleine handtelescoop van Roelofs in bezit. Deze telescoop is een prachtige aanvulling op de collectie.

Arjen Roelofs was een tijdgenoot van Eise Eisinga. Hij werd op 31 maart 1754 in Hijum, Friesland, geboren. Samen met twee van zijn broers, Pieter en Albert, werkte hij in het landbouwbedrijf van zijn vader. De drie broers waren zeer geïnteresseerd in zaken als wis- en natuurkunde. Zelfs tijdens het werk op het land maakten ze aantekeningen – op de stelen van hun gereedschap of op houten deuren. De broers deden ook weerkundige waarnemingen en bouwden zelf thermometers en barometers. Met een vlieger onderzochten ze de bliksem.

Arjen was de meest begaafde van de drie, zowel bij het maken van berekeningen als bij het ontwerpen en vervaardigen van instrumenten. Ondanks het feit dat hij slechts enkele jaren dorpsschool had gehad, was hij in staat om allerlei wis- en natuurkundige vraagstukken op te lossen. Ook berekende hij een groot aantal astronomische verschijnselen, zoals alle zons- en maansverduisteringen tussen 1778 en 1820. Bijzonder waren ook Roelofs’ waarnemingen van zogeheten Mercurius-overgangen, waarbij de kleine planeet gezien vanaf de aarde voor de zon langs beweegt. Hij heeft er maar liefst vier waargenomen. Hierdoor was hij in staat de baan van Mercurius zeer nauwkeurig te berekenen.

Arjen Roelofs is op 11 mei 1828 op 74-jarige leeftijd overleden. Omdat hij maar weinig heeft gepubliceerd, is hij niet erg bekend geworden bij het grote publiek.

Eisinga op de radio

Op zaterdag 28 februari was het Teleac-radioprogramma 'Verre Verwanten' te gast in het Planetarium. Presentator Ben Kolster praatte met directeur/conservator Adrie Warmenhoven en sterrenkundige Theo Jurriens van de Rijksuniversiteit Groningen. Een gesprek over hoe een 18de-eeuwse wolkammer op het idee kwam eigenhandig een planetarium in zijn woonkamer te bouwen.

Sterrenkundige Theo Jurriens (l) en directeur Adrie Warmenhoven (r) tijdens de uitzending.

De uitzending van 'Verre Verwanten' is te beluisteren op: http://www.verreverwanten.nl/radio/2344.html

Naderhand werd Adrie nog geïnterviewd door Omrop Fryslân. Ook deze uitzending kan worden beluisterd: Achterbank

Eisinga op SchoolTV

Oudere berichten

Terug naar openingspagina

Eise Eisingastraat 3 • 8801 KE Franeker • tel. 0517-393070 •