Eise Eisinga Planetarium

In de woonkamer van een prachtig grachtenpand in Franeker bevindt zich het oudste werkende planetarium ter wereld. Dit bewegende model van ons zonnestelsel is tussen 1774 en 1781 gebouwd door de wolkammer Eise Eisinga.

Koninklijk Eise Eisinga Planetarium toont bijzondere globes

Kort geleden zijn in Zweden twee miniatuur tafelglobes van Willem Janszoon. Blaeu ontdekt. De nietsvermoedende particuliere inbrenger rekende op een minimale opbrengst van zevenduizend euro. Het bleek slechts een fractie van de uiteindelijke opbrengst. De hoogste bieder, Bert Degenaar, verzamelaar en antiquair op de Spiegelgracht te Amsterdam, wist de globes in zijn bezit te krijgen. De nieuwe eigenaar heeft besloten deze globes voor enkele maanden in bruikleen te geven aan het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium in Franeker. Het paar globes (aard- en hemelbol) is gemaakt in 1606 en verkeert in goede staat. Met een diameter van 13,5 cm behoren de globes tot de kleinste die door Blaeu zijn vervaardigd.

Een van de kleine Blaeu-globes. (Foto: Combi Hommema, Franeker)

Willem Jansz Blaeu (1571-1638) bracht zijn eerste globe uit in 1597: helaas was deze door een handelsexpeditie naar Indië gelijk verouderd. In 1599 maakte hij zijn eerste globenpaar, met een formaat van 34 cm. Tussen 1597 en 1610 verschenen er in totaal 21 van zijn globes, in formaten van 8 tot 35 cm. Deze globes waren van wereldniveau – Amsterdam was het centrum van de globe-industrie geworden.

Later maakte Blaeu nog grotere exemplaren: in 1616 werd een globe van 68 cm op de markt gebracht, waarin de actuele stand van de cartografie verwerkt was. Hierop stond bijvoorbeeld het later door de Verenigde Nederlanden aangekochte eiland Manhattan aangegeven. In 1633 werd Willem Janszoon officieel cartograaf van de VOC. Zijn werk werd later overgenomen door zijn zonen Joan en Cornelis.

Naast de globes van Blaeu maakt ook een atlas van John Seller (1630-1697) deel uit van de expositie. De getoonde Atlas Caelestis is in 1677 uitgegeven en bestaat uit 55 losbladige handgekleurde platen met afbeeldingen van de zon, de maan, planeten en verschillende kometen. Ook de sterrenbeelden van het zuidelijk en noordelijk halfrond worden getoond. Verder zijn de wereldbeelden van onder anderen Ptolemaeus, Copernicus en Tycho Brahe in beeld gebracht.

Canadees schenkt spiegeltelescoop

Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium in Franeker heeft een zeldzame spiegeltelescoop gekregen van een ver familielid van Arjen Roelofs. Dit familielid, rechtstreeks in lijn met een van de broers van Arjen, is in de jaren ’50 van de afgelopen eeuw naar Canada geëmigreerd.

De schenker, John Woudstra, overhandigt de telescoop aan directeur Adrie Warmenhoven.

Er zijn maar enkele telescopen van Arjen Roelofs bewaard gebleven. Er kan geen onduidelijkheid bestaan over de herkomst. De maker heeft zijn initialen op de achterkant van de spiegel achtergelaten: ‘A-R‘! Het Planetarium had al een aantal originele handschriften en een kleine handtelescoop van Roelofs in bezit. Deze telescoop is een prachtige aanvulling op de collectie.

Arjen Roelofs was een tijdgenoot van Eise Eisinga. Hij werd op 31 maart 1754 in Hijum, Friesland, geboren. Samen met twee van zijn broers, Pieter en Albert, werkte hij in het landbouwbedrijf van zijn vader. De drie broers waren zeer geïnteresseerd in zaken als wis- en natuurkunde. Zelfs tijdens het werk op het land maakten ze aantekeningen – op de stelen van hun gereedschap of op houten deuren. De broers deden ook weerkundige waarnemingen en bouwden zelf thermometers en barometers. Met een vlieger onderzochten ze de bliksem.

Arjen was de meest begaafde van de drie, zowel bij het maken van berekeningen als bij het ontwerpen en vervaardigen van instrumenten. Ondanks het feit dat hij slechts enkele jaren dorpsschool had gehad, was hij in staat om allerlei wis- en natuurkundige vraagstukken op te lossen. Ook berekende hij een groot aantal astronomische verschijnselen, zoals alle zons- en maansverduisteringen tussen 1778 en 1820. Bijzonder waren ook Roelofs’ waarnemingen van zogeheten Mercurius-overgangen, waarbij de kleine planeet gezien vanaf de aarde voor de zon langs beweegt. Hij heeft er maar liefst vier waargenomen. Hierdoor was hij in staat de baan van Mercurius zeer nauwkeurig te berekenen.

Arjen Roelofs is op 11 mei 1828 op 74-jarige leeftijd overleden. Omdat hij maar weinig heeft gepubliceerd, is hij niet erg bekend geworden bij het grote publiek.

Eisinga op de radio

Op zaterdag 28 februari was het Teleac-radioprogramma 'Verre Verwanten' te gast in het Planetarium. Presentator Ben Kolster praatte met directeur/conservator Adrie Warmenhoven en sterrenkundige Theo Jurriens van de Rijksuniversiteit Groningen. Een gesprek over hoe een 18de-eeuwse wolkammer op het idee kwam eigenhandig een planetarium in zijn woonkamer te bouwen.

Sterrenkundige Theo Jurriens (l) en directeur Adrie Warmenhoven (r) tijdens de uitzending.

De uitzending van 'Verre Verwanten' is te beluisteren op: http://www.verreverwanten.nl/radio/2344.html

Naderhand werd Adrie nog geïnterviewd door Omrop Fryslân. Ook deze uitzending kan worden beluisterd: Achterbank

Eisinga op SchoolTV

50.000ste bezoeker!

Op dinsdag 2 december verwelkomde het Planetarium de 50.000ste bezoeker van 2008 ontvangen – een absoluut record in de 227-jarige geschiedenis van het Eise Eisinga Planetarium. Ten opzichte van enkele jaren geleden is dit een toename van 40%. De gelukkige bezoeker was dhr. Janssen uit Groningen, die uit handen van directeur Adrie Warmenhoven een prachtige replica van een hemelglobe ontving en een mooie bos bloemen.

Directeur Adrie Warmenhoven (l) en voorzitter Joost van Bodegom (r) overhandigen de replica van een oude hemelglobe aan de 50.000ste bezoeker van 2008.
(Foto Gert Gort)

Naast de uitbreiding en herinrichting van het Planetarium (met de heropening op 17 maart) heeft ook het bezoek van de Koninklijke familie aan Franeker op 30 april voor een sterke stimulans gezorgd. Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium is met dit bezoekersaantal één van de best bezochte musea in Noord-Nederland.

Het boek van twee miljoen

Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium heeft uit handen van Uitgeverij van Wijnen uit Franeker een prachtige facsimile-uitgave ontvangen van het beroemde boek De Revolutionibus (‘Over de omwentelingen’) van de Poolse sterrenkundige Nicolaus Copernicus. Deze uitgave uit 1543 zorgde voor een ware revolutie in het toen geldende wereldbeeld. Tot dan toe had de aarde centraal gestaan in het heelal, en draaiden alle planeten, zon, maan en sterren om de aarde. Copernicus plaatste de zon in het centrum.

Adrie Warmenhoven met het boek van Copernicus.
(Foto Gert Gort)

Een exemplaar van deze schitterende heruitgave werd in het Eisinga Planetarium te Franeker door uitgever Dingeman van Wijnen, die deze unieke uitgave in Nederland importeert, overhandigd aan de directeur/conservator van het Planetarium, Adrie Warmenhoven. Het onlangs geheel vernieuwde en uitgebreide Planetarium van Eise Eisinga, geeft in zijn expositie uitvoerig aandacht aan de ontwikkeling van het beeld van ons heelal door de eeuwen heen. Dit boek van Copernicus past daar perfect in.

In juni dit jaar werd op een veiling in New York een origineel exemplaar van De Revolutionibus geveild voor een bedrag van $ 2.210.500. De Poolse drukkersfirma Bernardinum maakte een zogeheten facsimileherdruk van hetzelfde unieke boek van Copernicus. De meest geavanceerde technieken maakten een getrouwe kopie mogelijk.

Door Nederlandse particulieren en bibliotheken zijn van deze heruitgave inmiddels ongeveer vijftien exemplaren aangekocht. De totale oplage wereldwijd bedraagt honderd. Daarvan is tot nog toe dus vijftien procent naar Nederland gegaan. Er zijn nog enkele tientallen exemplaren leverbaar.

Overigens: is het bezoekersaantal van het Planetarium in de afgelopen maanden explosief gestegen. In acht weken tijd wisten 16.000 bezoekers de weg naar Eisinga’s meesterwerk in Franeker te vinden.

Eise Eisinga leidt koningin door Franeker

Op 30 april brachten koningin Beatrix en haar familie een bezoek aan de Friese steden Makkum en Franeker. Het bezoek aan Franeker begon voor de deur van het Planetarium. Voor de gelegenheid was Eise Eisinga naar het heden gehaald, om het gezelschap langs de bezienswaardigheden van Franeker te leiden.

Interview met Adrie Warmenhoven, voorafgaand aan het koninklijke bezoek aan Franeker.

'Eise Eisinga' introduceert de Franeker tijdmachine.

Vernieuwd Planetarium geopend!

De vorig jaar in gang gezette verbouwing en herinrichting van het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium is voltooid. Het naastgelegen pand, ‘De Tuinkamer’, is aan het Planetarium toegevoegd, waardoor de museale collectie van bijzondere (astronomische) instrumenten beter aan het groeiende aantal bezoekers kan worden gepresenteerd. In de nieuwe tentoonstelling wordt tevens aandacht geschonken aan de geschiedenis van Eise Eisinga en de beide monumentale panden waarin het Planetarium nu gevestigd is.

Het Planetarium is al 227 jaar onlosmakelijk verbonden met het oorspronkelijke woonhuis van de Friese wolkammer Eise Eisinga (1744-1828). Pronkstuk is uiteraard het door Eisinga gebouwde model van het zonnestelsel, dat het plafond van zijn voormalige woonkamer siert. Maar in de loop van de tijd heeft het Planetarium nog vele andere bezienswaardige objecten verzameld, zoals telescopen, astronomische uurwerken en zonnewijzers. Deze collectie trekt een steeds groter wordend publiek: jaarlijks komen ruim 40.000 mensen uit binnen- en buitenland op bezoek.

In het naastgelegen pand ‘De Tuinkamer’, sinds 1985 eigendom van de Vereniging Hendrick De Keyser, hebben verscheidene kooplieden en hoogleraren van de voormalige universiteit van Franeker gewoond. En vanaf 1881 was hier de koffiebranderij van Sybren Gerrits van Balen gevestigd. Laatstgenoemde heeft een winkel in het voorhuis laten maken, die in 1910 door de Friese architect N.J. Adema in art-nouveaustijl is ingericht. Het oorspronkelijke interieur van de winkel is behouden en maakt nu deel uit van het Planetariumcafé. Het grootste deel van ‘De Tuinkamer’ doet echter dienst als tentoonstellingsruimte en ook is hier een kleine filmzaal ingericht.

Op maandag 17 maart is het vernieuwde Planetarium, in het bijzijn van ruim 400 genodigden, officieel in gebruik genomen. De openingshandeling werd verricht door minister Plasterk van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, die in zijn toespraak onder meer refereerde aan het belang van eenvoudige modellen, zoals dat van Eisinga, om soms ingewikkelde wetenschappelijke concepten inzichtelijk te maken.

Vanaf 18 maart is het vernieuwde Planetarium door iedereen te bezichtigen. (Klik hier voor een fotopresentatie.)

De verbouwing en herinrichting van het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium is medegefinancierd door de Europese Unie – Leader+, Plattelânsprojekten Noardwest Fryslân – Provincie Fryslân, het VSB Fonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds/Buziau Geesink Fonds, Vrienden van het Eise Eisinga Planetarium, de Meindersma-Sybenga Stichting, het ANWB Fonds, het Fonds Bolsward-Dronrijp 1993, het Je Maintiendrai Fonds en P.W. Janssen’s Friesche Stichting.

Oudere berichten

Terug naar openingspagina

Eise Eisingastraat 3 • 8801 KE Franeker • tel. 0517-393070 •