Eise Eisinga Planetarium

In de woonkamer van een prachtig grachtenpand in Franeker bevindt zich het oudste werkende planetarium ter wereld. Dit bewegende model van ons zonnestelsel is tussen 1774 en 1781 gebouwd door de wolkammer Eise Eisinga.

Een wolkammer als redder

Eise Eisinga werd op 21 februari 1744 in Dronrijp geboren. Daar volgde hij ook de lagere school. Zoals zoveel kinderen in die tijd, moest hij thuis komen werken, in zijn geval in de wolkammerij van zijn vader. Naast het wolkammen nam hij van zijn vader de interesse voor zaken als sterrenkunde en wiskunde over. Hij was zó leergierig dat hij al op jonge leeftijd wekelijks naar Franeker liep, waar hij met Willem Wijtses, een wolverver, de wiskundeboeken van Euclides bestudeerde.

Schilderij van een wolkammerij

Op 24-jarige leeftijd trouwde Eisinga met Pietje Jacobs, waarna hij zich in 1768 als wolkammer te Franeker vestigde. Zijn grote kennis van de wis- en sterrenkunde kwam goed van pas toen in mei 1774 onrust uitbrak naar aanleiding van de voorspelling van Eelco Alta over het einde der tijden (zie hieronder). Hij had alle kennis in huis om in zijn woonkamer een model van het zonnestelsel te bouwen. Hiermee wilde hij laten zien dat er geen reden was voor paniek. Tussen zijn allereerste idee en de uiteindelijke realisatie verstreken slechts zeven jaar.

Het einde der tijden?

Op 8 mei 1774 vond een bijzondere samenstand van planeten plaats. In de vroege ochtend stonden Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en de maan dicht bij elkaar aan de hemel. Er werd beweerd dat deze hemellichamen op elkaar zouden botsen, waardoor de aarde uit haar baan geslingerd zou worden en in de zon verbranden.

Deze voorspelling werd gedaan door Eelco Alta, predikant uit Bozum. In april 1774 verscheen in de Leeuwarder Courant een stukje over het geschrift van deze 'liefhebber van de waarheid', zoals hij zichzelf noemde. Het geschrift droeg de titel: 'Philosophische bedenkingen over de conjunctie van de planeten'.

Alta’s ideeën zorgden voor veel onrust en angstgevoelens onder de bevolking. De overheden probeerden in te grijpen door het geschrift te verbieden, maar het kwaad was al geschied.

Enkele belangrijke jaartallen

1828 Eise Eisinga overlijdt.

1928 Herdenking 100-jarige sterfdag Eise Eisinga, op initiatief van E. Havinga, oud-gezagvoerder van de Rotterdamse Lloyd. Samen met dr. W.E. van Wijk (universiteit Leiden) en J. d’Aumerie (amateur-astronoom uit Vorden) gaven zij een jubileumboek uit met een beschrijving van het leven en werk van Eise Eisinga. Tevens werd er een gedenkteken opgericht met een plaquette van Eise Eisinga bij de Martinikerk in Franeker.

1969 Restauratie door Harke Terpstra, waarbij ook de achtergevel vernieuwd is.

1971 Speelfilm 'Klein Bestel' in opdracht van Ministerie van CRM.

1974 Viering 200 jaar start bouw planetarium, waarbij 'Eise Eisinga' aan een parachute in de Voorstraat landde.

1981 Viering 200 jaar Eisinga Planetarium, uitgave van een herdenkingsmunt en het boek 'Friesche Sterrekonst' van Harke Terpstra

1990 Uitbreiding Planetarium met voormalige wolkammerij.

1994 Viering 250 jaar geboorte Eise Eisinga, uitgave speciale postzegel.

1997 Grote restauratie door een team bestaande uit Jacob ten Hoeve, Klaes Posthuma en Kees van der Veen o.l.v. Hans Noordmans.

2002 Het Planetarium wordt een stichting.

2004 Speelfilm 'Eise Eisinga, het fenomeen van Franeker', van Anton Stoelwinder.

2005 De 1,5 miljoenste bezoeker wordt geteld.

2006 Eise Eisinga Planetarium: 225 jaar in beweging!

2006 Op 19 mei krijgt het Planetarium het predikaat 'Koninklijk'.

2006 Op 16 oktober wordt het Planetarium opgenomen in de canon van Nederland – een chronologische lijst van vijftig onderwerpen die de hoofdthema's van de Nederlandse geschiedenis omvat.

2008 Het naastgelegen pand 'De Tuinkamer' is aan het Planetarium toegevoegd. Tevens is de inrichting van het Planetarium compleet vernieuwd.

Documentaire op dvd!

Van het wonderlijke verhaal van Eisinga, met bijzondere mensen in een tijd vol wetenschappelijke en sociale ontwikkelingen, is een dvd gemaakt. In deze documentaire met gespeelde scènes komt de geschiedenis tot leven: we kijken mee over de schouder van Eise Eisinga!

'Eise Eisinga, het fenomeen van Franeker' is gemaakt door Anton Stoelwinder Filmproducties uit Gorredijk, in nauwe samenwerking met het Eise Eisinga Planetarium.

De dvd is voor 19,95 verkrijgbaar in het Planetarium of voor 21,95 te bestellen door het geld over te maken op rekening 32.04.78.777 van het Eise Eisinga Planetarium te Franeker, o.v.v. DVD-film.

Terug naar openingspagina