Eise Eisinga Planetarium

In de woonkamer van een prachtig grachtenpand in Franeker bevindt zich het oudste werkende planetarium ter wereld. Dit bewegende model van ons zonnestelsel is tussen 1774 en 1781 gebouwd door de wolkammer Eise Eisinga.

Het planetarium ontgroeide de huiskamer van Eise Eisinga

Al ruim twee eeuwen lopen bezoekers door de smalle gangen van het vroegere woonhuis van Eise Eisinga. Op de lage bovenverdieping kijken ze, gebukt om het hoofd niet te stoten, naar het radarwerk dat het oudste planetarium ter wereld aandrijft. Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium is eigenlijk al jaren te klein, maar nu kan het museum eindelijk uitbreiden. (...)

In het komende jaar gaat het museum uitbreiden naar het buurpand, een oude koffiebranderij met een grote salon, muurschilderingen en glas-in-loodramen. Daarmee wordt de druk op de kleine ruimte eindelijk verminderd. Bovendien kan het museum de bezoekers straks meer laten zien. In het nieuwe pand komen een filmzaal, een klein museumcafé en extra tentoonstellingsruimten. (...)

Directeur Adrie Warmenhoven is niet bang dat door de uitbreiding de sfeer van het museum verandert. 'Het andere pand stamt ook uit het begin van de 17de eeuw. Als je de plafondschilderingen en de oude gevel ziet, pas het precies bij de woning van Eisinga. We kunnen straks meer mensen ontvangen, terwijl het historische karakter en de kleinschaligheid behouden blijven.'

(Bron: de Volkskrant, 4 december 2006)

Geschenk voor Eisinga Planetarium

Met zekere regelmaat wordt het Eise Eisinga Planetarium in Franeker met een cadeau verblijd. Zaterdag was het weer zover en kreeg dit bijzondere museum een fraai planetariuminstrument van de heer en mevrouw Van Asperen uit Utrecht aangeboden. Het werd rond 1800 vervaardigd door de Amsterdamse instrumentenmaker Hartog van Laun en de bekende Franeker professor Van Swinden gebruikte een dergelijk instrument bij zijn lezingen in Felix Merites. Er zijn slechts enkele bewaard gebleven.

De grootvader van aanbieder de heer Van Asperen, in de jaren voor en na de oorlog directeur van de Ambachtsschool in Harlingen, waar hij ook vandaan kwam, tikte het instrument ooit in deplorabele toestand op de kop op een rommelmarkt. (...)

Het instrument bestaat uit een houten schijf met een doorsnede van 70 cm waarin de sterrenbeelden uit de dierenriem fraai zijn weergegeven met ingelegd hout. De planeten zijn uitgevoerd in bewerkt ivoor en kunnen met behulp van koperen armpjes rond de zon bewogen worden.

(Bron: Franeker Courant, 20 december 2006)

Beeltenis Eisinga nu op bruggetje Planetarium

De bronzen beeltenis van Eise Eisinga en de daarbij behorende plaquette met daarop zijn naam, geboorte- en sterfdatum, staat sinds vorige week woensdag, gevat in glas, op het bruggetje bij het Planetarium. Het werd uitgepakt door burgermeester Marian Haveman en wethouder Bram Bonnema, die het kunstwerk als cadeau aan de stad Franeker in ontvangst namen. (...)

Het bronzen reliëf werd in 1928 gemaakt door de kunstenaar G.J. Adema en (...) ingemetseld in een monument op de Breedeplaats, vlakbij de Martinikerk. Daar heeft het gestaan totdat het in het kader van de herinrichting van de omgeving van de kerk – ruim tien jaar geleden – verwijderd werd. Daarna heeft het in het Planetarium aan de muur gehangen.

(Bron: Franeker Courant, 25 oktober 2006)

Eerbetoon aan Eise Eisinga

Het bronzen hoofd van Eise Eisinga prijkt sinds gisteren op kwetsbaar glas aan het Noord in Franeker. G.J. Adema maakte de plaquette in 1928 ter gelegenheid van Eisinga's honderdste sterfdag. Gered van de slopershamer hing het kunstwerk lang in het planetarium. De stichting Vrienden van het Eise Eisinga Planetarium liet het brons ter gelegenheid van Eisinga's 250ste geboortedag op glas zetten.

(Bron: Leeuwarder Courant, 19 oktober 2006)

Koninklijk predikaat voor Eise Eisinga Planetarium

Het Eise Eisinga Planetarium in Franeker mag zich voortaan 'koninklijk' noemen. Commissaris van de koningin Ed Nijpels maakte dit gistermiddag bekend op het symposium in Franeker ter gelegenheid van het 225-jarig bestaan van dit oudste werkende planetarium ter wereld. (...) Een zeer vergulde voorzitter Joost van Bodegom van de bijbehorende stichting nam van Nijpels de bijbehorende oorkonde in ontvangst. De commissaris noemde het koninklijk predikaat voor het museum 'buitengewoon bijzonder'. Voorheen is de titel door koning Willem I aan drie musea verleend en daarna is het niet meer voorgekomen.

Van koninklijke aandacht voor het planetarium, dat door Eise Eisinga tussen 1774 en 1781 werd gebouwd, was ook in zijn tijd al sprake: koning Willem I benoemde Eisinga in 1816 tot Broeder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. (...) Willem I heeft het planetarium ook zelf gezien, samen met zijn zoon, op 30 juni 1818. Hij was zo onder de indruk, dat hij het geheel aankocht voor ƒ10.000, een astronomisch bedrag voor die tijd. De gemeente Franekeradeel kreeg het planetarium in 1859 van het rijk in eigendom terug. Het is dus de gemeente geweest die 150 jaar lang over het planetarium heeft gewaakt, tot de huidige beherende stichting in 2002 aan het roer kwam.

(Bron: Leeuwarder Courant, 20 mei 2006)

Eisinga legt nog steeds het zonnestelsel uit

Een Friese staartklok drijft het mechanisme aan. Tik, tak, tik, tak, klinkt het in de oude woonkamer van Eisinga. Aan het plafond hangen de zon en de planeten. Voor zover die bekend waren in 1781, het jaar dat Eisinga het planetarium afrondde. 'Saturnus bijvoorbeeld doet er bijna dertig jaar over om rond de zon te gaan. Niet alleen in het echt, ook in deze kamer. Ik ben hier nu een jaar of vijf conservator, dus ik heb hem nog maar een klein stuk rond zien gaan,' vertelt de Alkmaarse conservator. De planeten in het zonnestelsel zoals we dat nu kennen, zouden niet eens passen in de woonkamer van Eisinga. 'Als we Pluto zouden willen toevoegen, had deze kamer 25 keer zo groot moeten zijn. Want het is allemaal op schaal.'

(Foto: Frans Andringa)

Aan de wand hangen klokachtige mechanismen, die de dag, zon- en maanstanden en nog meer astronomische zaken aangeven. En er zit een bedstee in de kamer. 'Dat is toch een van de factoren waarom veel mensen zich aangesproken voelen tot het planetarium. Het is verder een doodgewone huiskamer en Eisinga was een doodgewone wolkammer. Behalve dan dat hij dit gebouwd heeft.'

(Bron: Friesch Dagblad, 18 mei 2006)

Eisinga's planetarium werkt nog als een zonnetje

Predikant Eelco Alta uit het Friese dorpje Bozum voorspelde dat de wereld op 8 mei 1774 zou vergaan. Onze maan, Mercurius, Venus, Mars en Jupiter stonden aan de hemel zo dicht bij elkaar, dat men vreesde dat de planeten op elkaar zouden botsen waarmee het einde van de aarde zou zijn bezegeld.

Onzin, zo stelde Eise Eisinga. Om de Friese bevolking het tegendeel te bewijzen bouwde de wolkammer in Franeker ons zonnestelsel op schaal na. Dat planetarium is van zo'n uitzonderlijke kwaliteit, dat op 19 mei wordt gevierd dat het bouwwerk nog net zo goed werkt als 225 jaar geleden. (...)

(Foto: Koen Suyk)

Het huis met het planetarium en het wolkammerbedrijfje van Eisinga zijn inmiddels een officieel museum. Maar volgens directeur/conservator Adrie Warmenhoeven is de woonkamer al sinds de start in 1781 een museum. 'Eisinga wilde mensen laten zien hoe het zonnestelsel werkte. Hij ontving veel mensen uit binnen- en buitenland. Zo zijn wetenschappers uit omringende landen en leden van het Britse hof op bezoek geweest.'

Om te voorkomen dat zijn levenswerk zou verdwijnen, maakte Eisinga een gebruiksaanwijzing. Tot 1922 gebruikten nazaten van Eisinga die handleiding om het planetarium draaiende te houden. Sinds dat jaar bestieren vrijwilligers en professionals het museum.'

(Bron: Dagblad van het Noorden, 10 mei 2006)

Poëtisch over de drempel van Eisinga Planetarium

'Voorbij de drempel begint/huiselijk verbeeld/het universum'. Deze tekst siert de steen die vrijdag werd onthuld en te vinden is in het plaveisel voor de entree van het Eise Eisinga Planetarium in Franeker.

Het is een 'haiku', gemaakt door kunstenaar Jan Loman uit Beetsterzwaag. Haiku's zijn gedichten naar een strenge Japanse versvorm – drie rijmloze regels van respectievelijk vijf, zeven en vijf lettergrepen. Jan Loman's bekendste werk is het logo van de Waddenvereniging, uit 1963.

(Bron: Franeker Courant, 9 november 2005)

Frjentsjer strielt!

Afgelopen vrijdag onthulde burgemeester Haveman samen met scholieren van de Anna Maria van Schurman sterverlichting op de Breedeplaats. Tijdens het jeugdparlement in 2003, genaamd 'Wegwijs op het gemeentehuis', besloten leerlingen van de school dat deze verlichting op de Breedeplaats moest komen. Samen met het Planetarium heeft de gemeente het idee verder uitgewerkt. In de bestrating van de Breedeplaats is nu een zonnewijzer aangebracht met sterren die in de nachtelijke uren verlicht zijn.

Evenementenplein
De Breedeplaats in Franeker wordt ingericht als evenemententerrein. Na de herinrichting van de binnenstad zullen binnenkort pilonen worden geplaatst, waaraan bij feestelijkheden het tentdoek wordt bevestigd. Midden op het plein is een enorme zonnewijzer geplaatst in het wegdek. Er is een middelpunt met de maandnamen. Ga je nu bijvoorbeeld tussen mei en juni staan dan geeft jouw schaduw precies de tijd aan, overigens in wintertijd. Er moet dus een uur bij worden geteld. 8 tegels met verlichte sterren in de tijdscirkel branden 's avonds.

(Bron: Fries Dagblad, 31 mei 2005)

Planetarium minstens een half jaar zonder Astronomisch Kabinet

Het Eise Eisinga Planetarium in Franeker beschikt naast het beroemde planetarium van Eisinga over een groot aantal unieke en/of bijzondere instrumenten: en daar behoort zeker het door de Sneker Cornelis Jacobus van der Meulen in 1835-1842 gebouwde astronomisch uurwerk. Het staat al heel lang aan het einde van de lange gang, in een smalle hal, maar vorige week donderdag is het gevaarte gedemonteerd en in delen vervoerd naar Joure, waar het een grondige restauratie zal ondergaan. Die gaat minstens een half jaar duren en daar is een bedrag van €38.000,- mee gemoeid. Daarvan komt €10.000,- uit het bestemmingsfonds van het Planetarium, de gemeente is om subsidie gevraagd en er zal nog aan fondsenwerving worden gedaan. (...)

De restauratie is dringend noodzakelijk, want het instrument bevindt zich in deplorabele toestand. Er zijn in het verleden diverse pogingen gedaan het weer in zijn oorspronkelijke luister terug te brengen, maar die hebben niet het gewenste resultaat opgeleverd. Er zijn veel onderdelen verdwenen en nieuwe bijgemaakt, maar die wijken teveel af van de oorspronkelijke. Na een uitgebreide studie van het nog aanwezige materiaal is men in staat het geheel weer op verantwoorde wijze te reconstrueren en te restaureren.

Die zal worden uitgevoerd door hetzelfde team dat in 1997 het Eise Eisinga Planetarium weer in zijn oorspronkelijke staat heeft hersteld. (...) Projectleider Hans Noordmans uit Sneek, klokkenmaker Jacob ten Hoeve uit Joure, restauratieschilder Klaes Posthuma uit Harlingen en houtbewerker Kees van der Veen uit Sneek gaan zich de komende maanden met deze omvangrijke klus bezighouden.

(Bron: Franeker Courant, 2 februari 2005)

Terug naar openingspagina