Eise Eisinga Planetarium

In de woonkamer van een prachtig grachtenpand in Franeker bevindt zich het oudste werkende planetarium ter wereld. Dit bewegende model van ons zonnestelsel is tussen 1774 en 1781 gebouwd door de wolkammer Eise Eisinga.

Planetarium in het nieuws

Het Eise Eisinga Planetarium komt regelmatig in het nieuws. Bijvoorbeeld als er iets is aangekocht voor het museum. Op deze pagina laten we een selectie zien van wat er zoal verschenen is in de gedrukte media.

Heeft u ergens iets gelezen over het Planetarium en staat het nog niet op deze site, laat dat dan even weten en stuur ons een e-mail!

'De Ster van Bethlehem' in Planetarium

Volgens bijbelboek Mattheus 2:1-12 was er tweeduizend jaar geleden een bijzonder hemelverschijnsel zichtbaar. Dit verschijnsel is bekend geworden als de 'Ster van Bethlehem'.

Wat was deze Ster, een wonder of wellicht een bijzonder hemelverschijnsel? Al eeuwen lang proberen sterrenkundigen een verklaring te vinden voor deze Ster. Was het een komeet met een heldere staart? Was het een supernova, een ster die aan het eind van haar leven extreem helder wordt? Of was het wellicht een samenstand van een paar heldere planeten? In de sfeervolle kerstexpositie in het Koninklijke Eise Eisinga Planetarium in Franeker worden de drie mogelijkheden in beeld gebracht. De genoemde sterrenkundige verschijnselen worden uitgelegd en uiteindelijk wordt ook de meest aannemelijke verklaring getoond. De tentoonstelling is te bezichtigen t.m. 10 januari 2010.

(Bron: Franeker Courant, december 2009)

Bijzondere globes in planetarium

In het Eise Eisinga Planetarium in Franeker zijn de komende weken twee miniatuur tafelglobes te zien. De wereldbollen zijn in 1606 gemaakt door Willem Jansz Blaeu. de toonaangevende cartograaf van zijn tijd. Hij werkte later voor de Verenigde Oostindische Com· pagnie. Met een diameter van 13,5 centimeter behoren de globes, een van de aarde en een van de hemel, tot zijn kleinste exemplaren. Ze werden onlangs ontdekt in Zweden. De eigenaar hoopte er een paar duizend euro voor te beuren, maar kreeg een kwart miljoen van Bert Degenaar uit Amsterdam. De antiquair leent de globes tot begin volgend jaar uit aan het planetarium.

(Bron: Leeuwarder Courant, 1 december 2009)

Geschenk Canadees familielid Roelofs

Het Koninklijk Else EIsinga Planetarium In Franeker heeft een zeldzame spiegeltelescoop gekregen van een ver familielid van Arjen Roelofs. Dit familielid, rechtstreeks in lijn met een van de broers van Arjan, is in de jaren '50 van de vorige eeuw naar Canada geëmigreerd.

Er zijn maar enkele telescopen van Arjen Roelofs bewaard gebleven. Er kan geen onduidelijkheid bestaan over de herkomst. Arjen Roelofs heeft zijn initialen op de achterkant van de spiegel achtergelaten: 'A-R'!

Het Eise Eisinga Planetarium heeft een aantal originele handschriften en een kleine handtelescoop van Roelofs in bezit. Arjen Roelofs wa een tijdgenoot van Eise Eisinga, hij werd op 31 maan 1754 in Hijum, Friesland geboren. Samen met twee van zijn broers, Pieter en Albert, werkte hij in het landbouwbedrijf van zijn vader. De drie broers waren zeer geïnteresseerd in zaken
als wis- en natuurkunde. De broers deden ook weerkundige waarnemingen en bouwden zelf thermometers en barometers. Met een vlieger onderzochten ze de bliksem. Arjen was de meest begaafde van de drie. zowel bij het maken van berekeningen als bij het ontwerpen en vervaardigen van instrumenten. Ondanks het feit dat hij slechts enkele jaren dorpsschool had gehad, was hij in staat om allerlei wis- en natuurkundige vraagstukken op te lossen. Ook berekende hij een groot aantal astronomische verschijnselen. zoals alle zons- en maansverduisteringen tussen 1778 en 1820.

(Bron: Franeker Courant, 10 juni 2009)

Een stukje Fryslân naar de Randstad

Een eigen planetarium in je huis. Adrie Warmenhoven van het Eise Eise Planetarium hoort geregeld mensen zeggen dat ze het wel willen. Utrechtenaar Bert Degenaar zette de wens om in werkelijkheid.

Het begon eigenlijk allemaal als een grap. Degenaar, kunst- handelaar met een grote voorliefde voor alles wat met planetaria en het universum te maken heeft, bezocht een paar jaar geleden met een paar vrienden het Eise Eisinga Planetarium in Franeker. Onder de indruk van het bouwwerk, grapten ze dat zoiets ook wel zelf te bouwen moest zijn.

Niet lang daarna klopte Degenaar aan bij de vrienden. Hij had in zijn Huis Zuylenburgh, een statige adellijke woning in Oud-Zuilen, een kamertje over. Het historische huis werd toch al grondig gerenoveerd en een planetarium in oude stijl paste daar wel bij, vond Degenaar. Zo werd de grap werkelijkheid.. "En het resultaat liegt er niet om", aldus een trotse Degenaar.

(...)

Het planetarium in Franeker is groter dan dat in Huis Zuylenburgh. Er zijn meer verschillen tussen de twee planetaria. De staande klok van het nieuwe planetarium is eenvoudiger, maar heeft bijvoorbeeld wel weer een wijzerplaat waarop aangegeven wordt wanneer de klok moet worden opgewonden.

"Wij hebben ook een onderdeel dat de eciatie aangeeft. Dat is de echte zonnetijd. In Maarssen is het niet exact dezelfde tijd als in Leeuwarden", vertelt Degenaar. Ook zijn de kleuren van de planetaria niet hetzelfde. Degenaar gebruikte voor zijn planetarium de kleuren die al voorkwamen in het huis, zodat het éé´n geheel vormt met Huis Zuylenburgh.

(...)

Van concurrentie tussen de twee planetaria is absoluut geen sprake. Dat vindt ook Warmenhoven van Franeker. "Eigenlijk is het een broertje van dat van ons", zegt de directeur en conservator van het planetarium.

(...)

Alleen op afspraak zullen de deuren opengaan voor bezoekers. "Het is wel de bedoeling dat het aanslaat, dat het iets is dat niet meer verdwijnt. Na mijn dood mag het een museum worden", zegt Degenaar. "Ik sluit niet uit dat we het in de toekomst overdragen aan het Eise Eisinga Plantearium."

(Bron: Fries Dagblad, 20 mei 2009; foto: Bert Degenaar)

Het boek van twee miljoen

Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium in Franeker heeft uit han- den van Uitgeverij van Wijnen uit Franeker een prachtige facsimile-uitgave gekregen van het beroemde boek De Revolutionibus ('Over de omwentelingen') van de Poolse sterrenkundige Nicolaus Copernicus. De uitgave uit 1543 zorgde voor een ware revolutie in het toen geldende wereldbeeld. Tot dan toe had de aarde centraal gestaan in het heelal, en draaiden alle planeten, zon, maan en sterren om de aarde. Copernicus plaatste de zon in het centrum.

Een exemplaar van deze schitterende heruitgave werd in het Eisinga Planetanum te Franeker door uitgever Dingeman van Wijnen, die deze umeke uitgave in Nederland importeert, overhandigd aan de directeur/conservator van het Planetarium, Adrie Warmenhoven. Het onlangs geheel vernieuwde en uitgebreide Planetarium van Eise Eisinga, geeft in zijn expositie uitvoerig aandacht aan de ontwikkeling van het beeld van ons heelal door de eeuwen heen. Het boek van Copernicus past daar perfect in. In juni dit jaar werd op een veiling in New York een origineel exemplaar van De Revolutionibus geveild voor een bedrag van $ 2.210.500. De Poolse drukkersfirma Bernardinum maakte een zogeheten facsimile herdruk van hetzelfde unieke boek van Copernicus. De meest geavanceerde technieken maakten een getrouwe kopie mogelijk.

(Bron: Van Wad tot Stad, 12 september 2008; foto: Gert Gort)

40.000ste...

Het 226 jaar oude Eise Eisinga Planetarium in Franeker kon donderdag 1 november haar 40.000ste bezoeker van 2007 begroeten. Het waren de uit Antwerpen afkomstige Leen en Geert Devenyns met hun dochters Hannelore en Dorien. Ze kregen uit handen van de voorzitter van het Planetarium, Joost van Bodegom, een bos bloemen, en van directeur Adrie Warmenhoven een boek over de geschiedenis van het Planetarium. De kinderen werden blij gemaakt met 'ruimtepennen'.

Dit bijzondere museum trekt al vele jaren tussen de 35.000 en 40.000 bezoekers. Dat al twee maanden voor het jaar voorbij is de 40.000-grens is overschreden werd dan ook als zeer positief ervaren. (...)

(Bron: Franeker Courant, 7 november 2007; foto Gert Gort)

Onthulling 'kabinet'

Het gerestaureerde planetarium van de Sneker deurwaarder C.J. van der Meulen werd vrijdag in het Eise Eisinga Planetarium onthuld. Projectleider was opnieuw Hans Noordmans die met zijn team bestaande uit uurwerkmaker Jacob ten Hoeve, restauratieschilder Klaes Posthuma en restaurateur Kees van der Veen ervoor heeft gezorgd dat het 'astronomische kabinet' in zijn oorspronkelijke staat is hersteld.

Genoemde deurwaarder heeft tussen 1835 en 1842 een astronomisch kabinet gemaakt. Hij werd daarbij geïnspireerd door Eise Eisinga. Na vele omzwervingen is het in Franeker terecht gekomen. Uniek in zijn soort, maar erg verwaarloosd. Dat is nu dus verleden tijd. Op de foto Hans Noordmans. (Foto: Gert Gort)

(Bron: Franeker Courant, 30 mei 2007)

Van brandhout tot inspiratiebron

Sinds 1952 stond 'ie in een gangetje en zat hij vol met spinnen. Losse kabels hingen in de behuizing en belangrijke radertjes ontbraken. Niets klopte meer. 'Ik koe it eins net oansjen. Ik rûn dêr altyd by lans wylst wy it Eise Eisinga Planetarium oan it restaurearjen wiene. Doe't dat wurk klear wie, sei ik: of dat ding er út of wy pakke dit ek oan.'

De ferme toon van planetariumdeskundige Hans Noordmans (72) overtuigde de directie, het bestuur en vele sponsors van het Eise Eisinga Planetarium. Nu, 2,5 jaar later, staat het instrument te schitteren en krijgt het volgend jaar een plek in de uitbreiding van het museum.

(Bron: Leeuwarder Courant, 26 mei 2007)

Zestig tandwielen en een slingerklok

Het plafond is voorzien van planeten. Boven de bedstee hangen klokken met de stand van zon en maan. Het Eise Eisinga Planetarium geeft na 225 jaar nog altijd de actuele stand van de planeten weer. (...)

Eisinga en zijn planetarium zijn vorig jaar opgenomen in de canon van de Nederlandse geschiedenis, als symbool van de Verlichting. De wolkammer [Eisinga] was geïnspireerd door de Verlichting, waarin de gedachte centraal stond dat kennis de mens en samenleving kon verbeteren. Een paar maanden eerder al had het museum al het predikaat koninklijk gekregen. Dankzij de aandacht kwamen er bijna 5000 bezoekers meer dan voorgaande jaren.

'Op sommige momenten stonden we met vijftig toeristen in de woonkamer, dan kun je niets anders meer dan omhoog kijken,' lacht conservator Warmenhoven, die blij is met de op handen zijnde uitbreiding.

(Bron: Trouw, 16 januari 2007)

Planetarium krijgt Tuinkamer van buren er bij

Het Eise Eisinga Planetarium in Franeker zal worden uitgebreid met het monumentale pand ernaast, bekend als De Tuinkamer. (...) Het museum zat de laatste jaren erg krap in de ruimte. De collectie groeide en het aantal bezoekers nam toe naar 35.000 per jaar. Het plan is aan de achterzijde weer de wolkammerij in ere te herstellen.

De Tuinkamer kreeg zijn huidige uiterlijk in 1745 en heeft lange tijd dienst gedaan als woonhuis voor hoogleraren van de Franeker Universiteit. (...) De Tuinkamer is in de negentiende eeuw in gebruik genamen als koffiebranderij door de bekende familie Van Balen. Later werd het een winkel met woonhuis. De winkel aan de voorzijd is opgetrokken in art-nouveaustijl. Aan de achterkant is een salon in neo-renaissancestijl. Het pand is eigendom van de Vereniging Hendrick De Keyser, die zich inzet voor het behoud van monumentale panden. De vereniging is erg ingenomen met het toekomstig museale gebruik van het gebouw.

De uitbreiding kan pas in de winter van 2007-2008 in gebruik worden genomen. Dat komt door de ingrijpende renovaties die nog nodig zijn. Zo zal een prachtig beschilderd plafond in de salon worden hersteld. (...) Aan de achterkant wordt een doorbraak naar het Planetarium gerealiseerd.

(Bron: Leeuwarder Courant, januari 2007)

Oudere berichten

Terug naar openingspagina

Eise Eisingastraat 3 • 8801 KE Franeker • tel. 0517-393070 •